Mundur na dobranoc

Ostatnio znalazłam dwa uzupełniające się wzajemnie opisy dotyczące tej samej anegdoty w dwóch literacko rozbieżnych wcieleniach: W Czarnym ogrodzie Małgorzaty Szejnert oraz w Dzienniku Jerzego Pilcha. Sąsiedztwo wymienionych tytułów podyktowane zostało moim pragnieniem wypożyczenia "co akurat jest", a o czym czytałam, słyszałam, do czego dawno się już przymierzałam. W bibliotece stały oba tomy, więc czym prędzej zabrałam się do ich konsumowania.

Przedziwna koincydencja dotyczyła opisu wizyty Jarosława Iwaszkiewicza w kopalni Staszic w 1978 roku, gdzie pisarz przewodniczył XX Walnemu Zjazdowi Związku Literatów Polskich. Iwaszkiewicz w geście uznania dostaje mundur górniczy, pióropusz, kilof i lampkę. Jest bardzo wzruszony, jednak nastrój Zjazdu mąci wystąpienie wojewody katowickiego, krytykującego niektórych polskich pisarzy za warcholstwo. Iwaszkiewicz pozostaje sam na sali bankietowej "w przekrzywionych piórach na głowie", gdy zbulwersowani wystąpieniem wojewody zebrani, opuszczają bankiet. Taką relację przedstawia autorka Czarnego ogrodu, powołując się na sprawozdanie Jana Józefa Szczepańskiego.

W Dzienniku Pilcha znalazłam informację, iż Iwaszkiewicz został pochowany w górniczym mundurze na własną prośbę (co, podobno zostało doprecyzowane podczas spotkania autora Dziennika z panią Marią Iwaszkiewicz. Poproszony o ciemny garnitur kierowca, przywiózł z szafy swój, górniczy, ponieważ nie znalazł niczego odpowiedniejszego do trumny dla znakomitego pisarza.) 

Wyobraziłam sobie te przedstawione sytuacje, ich sekwencje i finał. Coś w tym jest symbolicznego?...Sama anegdota o Iwaszkiewiczu w kopalni jest przedziwna. I jeszcze ten mundur do trumny. Troszkę to podszyte śmiechem i strachem. Jak było naprawdę? Opowieść o wizycie Iwaszkiewicza w Czarnym ogrodzie jest tylko kolejnym pięknym kwiatem w całej historii Giszowca i Nikiszowca. Dodaje niezwykłości opowieściom o ludziach zamieszkujących dwie górnicze osady, których dzieje odmalowane są fantastycznym piórem. Sam Iwaszkiewicz w tej historii jest tylko elementem...o którym jednak warto wspomnieć, ze względu na rangę pisarza i kopalni, w której gościł z honorami.

U Pilcha anegdota dotyczy raczej perypetii wyboru trumiennego ubrania. Humor i groteska, jaką można zaobserwować tylko w życiu. Wspaniałe. 

Uwielbiam literackie dopełnienia i zbieżności. Światło, z jakim udaje się autorom oddać wrażenia prawdopodobnie towarzyszące opowieści. Cała historia, dwa spojrzenia. I ja - ofiara tego literackiego odkrycia. 

Ukraińska archeologia eksperymentalna

Dokopać się do dokumentów z przeszłości Ukrainy to nawet współcześnie ryzykowne przedsięwzięcie. Zwłaszcza dla kobiety, która w dodatku jest znakomitą dziennikarką telewizyjną. Czego jednak nie robi się dla ujawnienia prawdy o zakłamanej historii z czasów walczącej UPA? Dopominają się o nią duchy przeszłości. Dopomina się współczesna Ukraina, którą wyzuto z dziedzictwa i która nie może być nazwana w historii Europy i  Rosji inaczej niż „diabelskie igrzysko”. A może lepiej – Muzeum porzuconych sekretów?

Oksana Zabużko w swojej najnowszej powieści opowiada fragment historii Ukrainy, zrekonstruowany w ciągu siedmiu lat pracy pisarskiej na podstawie ocalałych dokumentów oraz relacji ustnych świadków i bohaterów tragedii lat czterdziestych.  Główna postać powieści – alter ego pisarki – Daryna Hoszczyńska, jest wspomnianą dziennikarką telewizyjną, która pragnie zrealizować film o kobiecie walczącej w UPA, Ołenie Dowhanównie. Daryna trafia na ślad fascynującej historii Ołeny dzięki Adrianowi, mężczyźnie z którym się spotyka. Ołena była cioteczną babką Adriana i, jak się okaże, postacią nietuzinkową, dzięki której prawdę o swoim własnym losie odkryje zarówno Daryna, jak i jej ukochany.

Ołena pojawia się na początku powieści jako kobieta z fotografii – jedyna, otoczona trzema mężczyznami, wszyscy stoją w lesie, chyba przed jakąś akcją; wokół dziewczyny roztacza się niezwykła poświata, która silnie pobudza wyobraźnię  Daryny. Dziennikarka szuka źródeł swojej fascynacji, co okazuje się brzemienne w skutki… Ołena jest zaledwie początkiem historii, która zahacza o zagadkową śmierć przyjaciółki Daryny, malarki Włady, o ojca Daryny, który zmarł w zakładzie dla obłąkanych po walce z indoktrynacją rosyjskiego reżimu. Poszukiwanie prawdy o powstańczej przeszłości Ołeny doprowadzi Darynę do ujawnienia wielu tajemnic rodzinnych i zawodowych, jak się okaże, zdominowanych przez politykę.

Inicjacja w prawdziwe sekrety odbywa się na poziomie powieści skonstruowanej na motywie romansu pomiędzy przebojową dziennikarką a niespełnionym naukowo fizykiem, parającym się handlem antykami. Tłem ich romansu jest współczesny Kijów i Lwów. Przyciągające się przeciwieństwa charakterologiczne są okazją do odzwierciedlenia tej relacji w błyskotliwych dialogach między kochankami. Wątek romansu przyciągających się zafascynowanych swoją innością ludzi, otwiera powieść na historie pozostałych postaci, które domagają się prawa głosu. Mówią – także zza grobu. Korowód postaci kobiecych rodzi symboliczne skojarzenia wzmocnione nawiązaniami do ukraińskiego folkloru. Te postacie dzięki medium – Darynie – mogły przemówić. Dziennikarka przy okazji realizacji niezależnego filmu dokumentalnego odkryła sekrety, które zostały ujawnione czytelnikom…W powieści wykorzystującej techniki reportażu, retrospekcji, monologów wewnętrznych, oddanych w sposób arcymistrzowski w przekładzie Katarzyny Kotyńskiej. 

Jako czytelnik zwiedzałam to muzeum porzuconych sekretów kilka nocy z rzędu, non-stop. Niezapomniane przeżycie.  

And the Nobel goes to...

Zagrzebałam się w Pamiątkowych rupieciach i zaczytałam w Miłoszu, jakoś w tym samym czasie. Refleksje o ostatnich polskich laureatach sztokholmskiego turnieju. Ich biografie rozciągnęły we mnie granice tolerancji dla postaw artystów. Dodały wrażliwości. Jak to się dzieje, że literacki portret to dopiero początek opowieści? 

Andrzej Franaszek, Miłosz. Kraków 2011.

Joanna Szczęsna, Anna Bikont, Pamiątkowe rupiecie. Biografia Wisławy Szymborskiej. Kraków 2012.

Jeden Świetlicki

Zabawa autora z symboliką liczb trwa od czasów opublikowania powieści Dwanaście, Trzynaście i Jedenaście. Zapytany na jednym z wieczorów autorskich o zinterpretowanie najnowszego tytułu swojej książki poetyckiej, Jeden, Świetlicki odpowiedział, iż „tytułowe jeden to jeden i już”.

Czyżby naprawdę nie było w tym żadnego poetyckiego tropu? Poszukiwanie śladów powieściowego nieudacznika Mistrza i neurotycznego bohatera lirycznego Marcina w najnowszym tomiku Jeden prowadzi do niezwykłego odkrycia. Tytułowa jedynka to prostota urzekającej prawdy, która staje się udziałem nowego bohatera lirycznego. (I chciałoby się dodać: I TYLE − przywołując fragment z wiersza Cha chet).

Zanim jednak odkryje i ujawni tę jedność, w wiele zakończeń i w wiele początków historii miłosnych, mieszkaniowych, spacerowych, kawowych i alkoholowych uwikła się nasz nowy Bohater. Opisuje te swoje przypadki z ogromną autoironią, dystansem, zachwytem i otwartością. Jest niezwykle podatny na nastroje, zwłaszcza w towarzystwie kobiet:  „Idzie przede mną po schodach. Jej nogi lśnią od deszczu. (…) To jest specjalne światło. To są sekundy specjalne, abym miał za czym tęsknić.” (…). Podróżuje w wiele miejsc, z których wrażenia skrzętnie dokumentuje, opatrując swój intymny dzienniczek datami, będącymi jednocześnie tytułami utworów: 26 czerwca; 3 lipca, gdzie indziej, w kosmosie; 5 lipca; 20 lipca, Wrocław. Wreszcie manifestuje swoją chęć porzucenia dotychczasowego miejsca zamieszkania, miasta, w którym jest całodobowy monitoring, miasta przypominającego fikcyjne Gotham z opowieści o Batmanie. Nasz Bohater buńczucznie zapowiada: „Opuszczam Gotham/ z kobietą kotem!/ i niech to miasto sczeźnie!/Tak wiele dałem,/aby przetrwało,/ teraz już mi się nie chce. (…)  Porzucenie starego miejsca ma być jednocześnie pożegnaniem przeszłości i − być może − starych nawyków.  W końcu przy boku naszego Bohatera jest nowa wspaniała kobieta, która towarzyszy mu w przeprowadzce „ z ło/do bro”, Zamierzone „Białoszewskie” inspiracje językowe, które przywołuje Świetlicki,  są niczym rusztowania pomocne w tworzeniu autoironicznego wizerunku siebie – nowego lokatora i nowego kochanka: „O, dom! Prosto z ostrego słońca! Chłodna klatka!/ Jest wanna! O, dom! Biorę! Biorę go za dom!/ Jest wanna i są okna! O, jest i podłoga! (…)”.

Konotacje literackie i popkulturowe klisze są w wierszach z tomu Jeden czytelne i zarazem subtelne. Świetlicki mruga porozumiewawczo do czytelnika, ale równocześnie pozwala swemu Bohaterowi osiągnąć pewien status, obłaskawienia siebie, przestrzeni, zawsze z humorem, zawsze z nadzieją, zawsze z ograniczonym zaufaniem do tego, co jest, a co za chwilę może stać ulec metamorfozie. Poczucie humoru, przebijające w opisach zmagań Bohatera ze sobą w nowym miejscu, jak się okazuje – jednak w Krakowie, ale na Kazimierzu, co w niektórych środowiskach za Kraków uznawane nie jest, „bo tylko centrum Krakowa jest”; nowe związki, stare przyzwyczajenia – to wszystko tworzy konglomerat osobowości, szczerze wyznającej czytelnikowi w wierszu Chyba tak to należy rozumieć: „Piszę teraz/ jak chłopiec. Wylewa się ze mnie./ To znaczy pewnie:/ idzie śmierć, / ale wybiera dłuższą drogę. (…)”.  Bez cienia wątpliwości pewność nie byłaby tak jasna i oczywista. 

Kilka zdań

Miło

Wzruszające: dziewięćdziesiąt milionów dolarów
za obraz artysty ze Stanów.
- Pójdziemy obejrzeć to płótno w Warszawie?
Słodka propozycja wyjścia do muzeum w nadchodzący weekend.
- Wybierzmy się na chwilę
nigdy nie byłeś mi droższy
niż teraz, przed aukcją. Egzekucją.


Ponownie

Na domiar złego
pokrzywy zarosły bratki,
więc trzeba pielić.
Pełłam, byłam na tym cmentarzu znacznie wcześniej,
niż zauważyłeś ten ślad bytności
nieproszonych gości.


Ekolożka

Wysyp znajomych -
szukam odnawialnych źródeł
towarzyskiej energii,
nie chcę samospalenia
w kawalerce,
gdzie kiedyś bioodpady
wypływały pod nadzorem nocy.

Andrzej Stasiuk "Dziennik pisany później"

Sztuka podróżowania wymaga solidnych podstaw: geografii, znajomości języka obcego, talentów organizacyjnych, nakładów finansowych, wiedzy na temat zwyczajów w krajach, do których podróżnik pragnie dotrzeć. Dla przemierzającego po raz któryś Bałkany Stasiuka, najważniejsza jest geografia mentalna, u podstaw jego kolejnej wyprawy stoi pytanie: Ile prawdy jest w tym, co już wiem na temat kraju, do którego jadę? Przyczynek do rozpoczęcia podróży podyktowany jest ciekawością i chęcią konfrontacji mitu z rzeczywistością: Ile znowu sprawdzi się z tym, co zobaczę i spotkam. Małym kosztem, z pomocą miejscowych, posługując się łamanym włoskim, polskim, angielskim, spróbować dotrzeć tam, gdzie wojna zostawiła swoje ślady. W jakim celu?

Analiza przypadków, jakie Stasiuk podaje czytelnikowi do interpretacji, płynie z wrażeń międzykulturowych. Oto ja, mieszkaniec cieszącej się pokojem ojczyzny, wjeżdżam na teren, po którym przetoczyła się zawierucha dziejowa. Wjeżdżam na obszar, który był właściwie początkiem wszystkiego, beczką prochu, wielkim wybuchem… Wiadomości szkolne, historie z dzieciństwa, wspomnienia babć o tym, jak to „na wojence nieładnie”, relacje dziennikarskie z wojny w Kosowie – wszystko to w zetknięciu z postapokaliptycznym krajobrazem, na jaki natyka się bohater, buduje jego relacje z podróży. Wymagające wszak opisania na bieżąco, choć Stasiuk tego nie robi. Dlaczego, z jakiej przyczyny? Okoliczności, które towarzyszą spisywaniu opowieści później – po siedmiu miesiącach, po pół roku, gdy bohater ponownie znajduje się w znanych sobie miejscach na Bałkanach –  wymykają się jednemu słusznemu wytłumaczeniu. „Bo chcę wiedzieć, że nic się tam nie zmienia” – przyznaje sam bohater. Skoro mogę być żywym świadkiem przeszłości tylko na Bałkanach, co za różnica, kiedy opiszę to, co zobaczyłem?

Przestrzeń do ogarnięcia i dystans od pokonania budują perspektywę Dziennika pisanego później. Wyjątkowość Bałkanów według Stasiuka polega między innymi na tym, że może się on w nich poczuć jak obcy i swój jednocześnie. Szereg skojarzeń na temat siebie jako najeźdźcy, jako podróżnika, jako bohatera, jako popychanego ciekawością podróżnego, prowadzi do potrzeby spojrzenia wstecz, na północ, na swoją ojczyznę. Wobec Bałkanów bohater szuka w sobie polskości. Do czego prowadzi ta próba? Czy to wyłącznie literacka potrzeba pisarza? Odpowiedź znajduje się między tym, co zapamiętane, a tym, co zobaczone. 

Tylko dla chłopaków

Za sprawą Świętego, majowy weekend spędziłam głównie w męskim towarzystwie: wujowie, dziadkowie, ojcowie, synowie i bracia. Pierwiastek żeński był naprawdę dodatkiem. Obecność panów współgrała z książką, którą zabrałam na wyjazd: Pan Lodowego Ogrodu, tom II. Właściwie po pierwszym nie miałam ochoty sięgnąć po następny, ale przekonała mnie pani bibliotekarka. W końcu wzięłam i drugi, i trzeci, tak na wszelki wypadek. I dobrze.

Drugi tom zainteresował mnie bardziej niż pierwszy. Dlaczego jednak w trakcie czytania mam wrażenie, że to literatura dla chłopaków? Wymyślam jej żeński odpowiednik. Pani Lodowego Ogrodu? To chyba już gdzieś było - w krainie baśni.

A oto kilka "kwiatków" z ogrodu, w którym siedziałam z Panem na kolanach.